Dojrzewanie a seksualność

Wkraczanie w dorosłość to nierzadko trudny i burzliwy okres w życiu człowieka. Niepewność, poczucie osamotnienia czy negatywny obraz własnego ciała to niektóre problemy, z którymi mierzy się duża część nastolatków i nastolatek. Dojrzewanie to również czas odkrywania własnej seksualności – wchodzenie w pierwsze związki i relacje, stawianie granic, nauka zmieniającego się ciała. Kim jestem? Kim chcę być? Kto mnie pociąga? Jak daleko chcę i mogę się posunąć? Czego chcę od innych osób w moim życiu? – to tylko kilka z pytań, na jakie młodzież szuka odpowiedzi. A co możemy zrobić my, osoby dorosłe? By prawidłowo wspierać zdrowy rozwój psychoseksualny młodego człowieka, potrzebne są zarówno empatia i cierpliwość, jak i… wiedza i edukacja.

W dyskursie publicznym nierzadko – absolutnie błędnie (!) – utożsamia się edukację seksualną z seksualizacją. Warto wyjaśnić, że seksualizacja to proces, w wyniku którego wartościowanie kogoś jest dokonywane z punktu widzenia atrakcyjności seksualnej. To sprowadzanie osoby do obiektu seksualnego. Rzetelna edukacja seksualna z takim podejściem nie ma nic wspólnego. Nie promuje również wczesnej inicjacji seksualnej czy nie „uczy dzieci masturbacji”. Edukacja seksualna to przede wszystkim element edukacji zdrowotnej, profilaktyka zachowań ryzykownych oraz chorób i infekcji przenoszonych drogą płciową, a także forma ochrony dzieci i młodzieży przed przemocą seksualną Skąd więc to całe zamieszanie? Problem polega na tym, że ludzie zamiast „edukacja seksualna”, często słyszą „seks”.

Więcej na ten temat: Edukacja seksualna a seksualizacja

Seksualność w pierwszej chwili kojarzyć się może przede wszystkim ze współżyciem, z aktywnością seksualną i podejmowaniem stosunków z innymi osobami. Tymczasem seksualność jest naturalną i wrodzoną cechą każdego człowieka. Jest integralną częścią życia, której nie da się oddzielić od emocji, uczuć, kontekstu kulturowego czy ról życiowych, jakie przypisane są do naszej płci. Seksualność daje o sobie znać w wielu aspektach zupełnie niepowiązanych z jakąkolwiek aktywnością seksualną – to również sposób, w jaki manifestuje się nasza płciowość, nasza samoocena czy stosunek do własnego ciała. Seksualność to cecha, która pozwala nam nawiązywać relacje i odczuwać wszystkie związane z nimi emocje – nie tylko pożądanie czy podniecenie, ale i radość, tęsknotę, smutek, szczęście czy samotność. Seksualność wyraża się w aspekcie biologicznym, intelektualnym, emocjonalnym i społecznym.

Więcej na ten temat: Seksualność

Wraz z dojrzewaniem zmienia się charakter nawiązywanych przez młodzież relacji. Rodzice schodzą na dalszy plan, a wyznacznikiem pozycji społecznej i akceptacji staje się przede wszystkim grupa rówieśnicza. Dziecko zaczyna potrzebować prywatności, walczy o autonomię, a z sekretów zwierza się prędzej koleżankom i kolegom niż rodzicom, dla których niejednokrotnie taka zmiana okazuje się nie tylko trudna, ale i po prostu przykra i bolesna. To jednak całkowicie zdrowa i naturalna faza rozwojowa. Rolą rodzica czy innej wspierającej osoby dorosłej jest pozostać w zasięgu dorastającego młodego człowieka, jednocześnie coraz mniej bezpośrednio ingerując w jego czy jej życie. To trudne, ale konieczne.

Zmieniające się w okresie dojrzewania ciało może powodować wiele trudnych emocji. Wstyd, lęk, złość, smutek, przygnębienie… Obecne kanony piękna dla większości społeczeństwa są po prostu nieosiągalne. Media społecznościowe, w których młodzież spędza dużo wolnego czasu, są w dużej mierze źródłem tych nierealistycznych przekazów. Wsparcie, podkreślanie wartości innych cech niż wygląd zewnętrzny, zwracanie uwagi na to, że zdjęcia są przerabiane czy skierowanie uwagi na bardziej wartościowe strony i profile, ukazujące różnorodność ludzkich ciał, może być w tym wypadku bardzo pomocne. Wraz zresztą ciała zmieniają się również miejsca intymne. Pojawia się owłosienie, zmienia zapach i zachodzą w nich także nowe procesy – miesiączka i polucje (niegdyś: zmazy nocne). Ze względu na budowę anatomiczną chłopcom łatwiej jest oswoić się ze swoim ciałem. Dziewczynki warto na tej drodze wspierać, zachęcać do poznawania swojego ciała np. czytając wspólnie książki o dojrzewaniu i omawiając anatomiczne ilustracje. To właśnie w tym okresie życia dochodzi do pierwszych zachowań masturbacyjnych w kontekście seksualnym i erotycznym, podejmowanych w pełni świadomie. I nie ma w tym niczego złego. To naturalny element procesu, w którym kształtuje się nie tylko podejście do seksu i seksualności, a także własne granice.

Wątpliwości czy niepewność dorastającej młodzieży skupiać się mogą również wokół tego, kim są, kim się czują i kim chcieliby być. Tożsamość czy identyfikacja płciowa to osobiste poczucie własnej płci. Nie biologicznej, a społeczno-kulturowej. To wewnętrzne pojęcie siebie jako mężczyzny, kobiety, kombinacji obu bądź żadnej z tych płci. Może się zdarzyć, że niezgodność płci biologicznej z odczuwaną pojawi się we wczesnym dzieciństwie. Jednak możliwe jest także, że fizyczne zmiany zachodzące w okresie dojrzewania (a więc powiększenie piersi i miesiączka czy zarost, pierwsze erekcje i polucje) zaczną wyzwalać w młodej osobie ogromne cierpienie, napawać ją odrazą do samego/samej siebie. Czy od razu mamy wtedy do czynienia z niezgodnością płci? Wbrew pozorom – niekoniecznie. Słowa „wolę być chłopcem” czy „chcę być dziewczyną” nie zawsze będą o tym świadczyć. Zamiast więc wyciągać pochopne wnioski, najlepiej skonsultować się w tej sprawie z psychologiem czy seksuologiem. Tylko specjalistyczna pogłębiona diagnoza pozwoli zidentyfikować problem i ustalić kierunek dalszych działań. Zadaniem specjalistów jest przede wszystkim zrozumienie przyczyny odczuwanych trudności i dyskomfortu i niesienie pomocy.

Orientacja seksualna nie jest „przypisana” raz na całe życie. To szerokie spektrum. To, kto jest dla nas atrakcyjny i z kim pragniemy wchodzić w romantyczne czy seksualne relacje, może zmieniać się w ciągu życia. Orientacja seksualna nie powinna być czymś, co definiuje nas jako ludzi. Poza nią mamy mnóstwo innych, o wiele bardziej stałych i o wiele więcej o nas mówiących, cech. Okres dojrzewania może być dla młodego człowieka czasem eksperymentów i w tym aspekcie. Może deklarować, że, przykładowo, czuje się homo- czy aseksualny/-a i w danym momencie życia i może to być prawda, której nie zależy w żaden sposób negować, a wysłuchać ze zrozumieniem. Martwiący się o zdrowie i bezpieczeństwo swoich dzieci rodzice, po usłyszeniu takiej deklaracji, nierzadko wpadają w panikę. Jak pomóc dziecku? Skoro młody człowiek w ogóle odważył się podjąć temat swojej orientacji seksualnej z bliskimi dorosłymi, wykazał się ogromną odwagą i dał im kredyt zaufania. Nie warto tego marnować. To, czego w takim momencie potrzebuje, to wsparcie i bezpieczna, wypełniona akceptacją przestrzeń zarówno do rozmowy, jak i dalszego odkrywania siebie. Czasem rodzice nie są w stanie sprostać temu zadaniu – czy to ze względu na własne uprzedzenia i trudności, nieumiejętność podejmowania tak drażliwych i intymnych tematów czy zwykły strach. Tu pojawia się pole do działania specjalistów i specjalistek (psychologów, seksuologów, psychoterapeutów), którzy taką bezpieczną przestrzeń dla młodego człowieka stworzyć potrafią. Czasem nawet jedno spotkanie może pomóc uporządkować myśli i poczuć się lepiej z samym/samą sobą. Psycholog czy seksuolog to również osoba, która zaopiekuje się w tej sytuacji rodzicami i pomoże im zrozumieć, co właściwie dzieje się z ich dzieckiem.

Więcej na ten temat: Orientacja seksualna u dzieci

Odkrywająca siebie samych i świat zewnętrzny młodzież, niejednokrotnie eksperymentuje, sprawdza granice swoje i innych czy nagina bądź łamie zasady. Zamiast złościć się na dziecko i klasyfikować je jako „niegrzeczne” czy „zbuntowane”, warto poszukać przyczyny. Czy to strach, niepewność, chęć ustalenia pozycji w grupie czy może zwykła ciekawość? W pewnym aspektach warto uszanować autonomię dziecka – dobór stroju, fryzury, makijażu i eksperymenty na tym polu z pewnością mieszczą się w spektrum zachowań bezpiecznych.  Podobnie, częste zmiany zainteresowań czy hobby nie świadczą o słomianym zapale, a o poszukiwaniu swojej własnej drogi i nie wymagają interwencji. A co ze zmianą towarzystwa? Tu najważniejszy jest kontakt z młodą osobą, rozmowy o tym, kim są nowi znajomi, co w nich lubi, czego może się od nich uczyć, jak spędzają czas. Częste zmiany sympatii również bywają zupełnie naturalne. Inaczej sprawa ma się z podejmowaniem współżycia przed ukończeniem 15. roku życia, używkami czy pornografią. O ile masturbacja (zarówno dziecięca, jak i w okresie dorastania) jest normą rozwojową, w którą najczęściej ingerować wręcz nie należy, tak kontakt z materiałami pornograficznymi, zwłaszcza w wypadku dziecka w wieku szkolnym, wymaga zauważenia, objaśnienia i komentarza osoby dorosłej.

Potrzeba kontaktu ze specjalistą lub specjalistką często daje o sobie znać dopiero, gdy sprawy przebierają niepokojący z perspektywy rodziców czy nauczycieli obrót. Warto jednak inwestować przede wszystkim w edukację i profilaktykę, a nie tylko „interwencję kryzysową”. Spotkania z psychologiem czy seksuologiem mogą być pomocne nie tylko młodzieży, ale i rodziców, którzy chcieliby przygotować się do rozmowy z córką lub synem. To, jaki ładunek emocjonalny towarzyszyć będzie rozmowie o seksualności w domu, jest właściwie tak samo ważne i istotne, jak przekazana treść. Niepewność, obawy, stres, lęk… Wszystkie te emocje wybrzmią w rozmowie, mogąc wytworzyć w dziecku wrażenie, że jest to trudny i kłopotliwy temat.  Psycholog czy seksuolog w takich momentach pomaga rodzicom zarówno wspierając, wyjaśniając, jak i edukując.

Autor: Marta Zielińska